A «Santa Compaña» é unha das lendas máis misteriosas, arraigadas e fascinantes do folclore galego.
É unha procesión espectral de ánimas en pena que percorren os camiños dunha parroquia durante a noite. A súa aparición adoita anunciar unha morte ou unha desgraza, e está sempre envolta nun ambiente de néboa, arrecendo a cera e ao son dunha campaíña. Curiosamente, non son só espíritos: a procesión vai guiada por unha persoa viva, condenada a levar unha cruz e unha vela. Esta persoa está baixo unha maldición e só pode liberarse se consegue pasar a cruz a outro mortal. A crenza na «Santa Compaña» ten raíces na Idade Media e está vinculada a tradicións europeas sobre procesións de mortos.
En Galicia, tamén se coñece por outros nomes, como «Estantiga», especialmente na zona de Ourense.
A expresión «Santa Compaña» pode proceder do latín sanctam cum pania, que algúns interpretan como «os que comen do mesmo pan», aínda que esta etimoloxía é moi discutida.
Se te atopas coa «Santa Compaña» nun camiño galego envolto en néboa… o mellor que podes facer é evitar coller a cruz que che ofrece o vivo e debes responder con firmeza: «Cruz xa teño» e cruzar os brazos en forma de cruz. Isto obrígao a seguir o seu camiño. Ademais, debes portar unha cruz, unha estampa dun santo ou unha figa (amuleto en forma de man) que pode protexerte da súa influencia.
Hai aldeáns que contan como, ao pasar por un cruceiro en plena noite, sentiron un vento repentino e viron unhas luces en procesión que se apagaban ao achegarse. Un deles asegura que se protexeu facendo un círculo no chan e rezando, e que a comitiva pasou sen detelo, mais di que nunca volveu camiñar só de noite por aquel camiño. (Do libro Cando chove por dentro ou como mollar sen auga os sentimentos no blogue sonmeigo.com)